Rekonstrukcja ceramiki barskiej

Wojciech Marchlewski – Warszawa

REKONSTRUKCJA CERAMIKI BARSKIEJ

Przystępując do rozważań na temat „oryginalności” ceramiki barskiej, należy przeanalizować zabytki archeologiczne pochodzące z wykopalisk prowadzonych na terenie zamku w Barze oraz rezydencji magnackich i miast na Podolu. Interesująca jest przede wszystkim liczebność poszczególnych naczyń glinianych odnajdowanych w trakcie wykopalisk oraz technologia ich wytwarzania. W trakcie prac archeologicznych prowadzonych w Polsce w miastach, a także w siedzibach magnackich w zależności miejsca – 70- 80% obiektów: garnków, dzbanów i mis było wytworzonych z szarych glin. Naczynia z glin czerwonych stanowią 4%- 20%  wykopywanych pozostałości naczyń, a 5% - 10 % to pozostałości wyrobów białych, szkliwionych. Podobny jest udział naczyń półmajolikowych, półfajansowych i fajansowych, porcelanowych i kamionkowych tzn. Wśród znalezisk bardzo rzadko spotyka się  majolikę włoską. Z punktu widzenia naszych rozważań najistotniejsza jest ceramika czerwona, majolikowa i półmajolikowa. Majolika pojawiła się w Europie na początku XVI stulecia, zastępując naczynia srebrne i cynowe. Podobnie na dworze króla Zygmunta I Starego (król Polski 1507-1548), za przyczyną jego żony Bony Sforzy, pojawiły się oryginalne wyroby ceramiki włoskiej. Magnateria, chcąc naśladować modę dworską, zapragnęła używać naczynia majolikowe. W tym czasie w majątkach Sapiehów, Branickich, Radziwiłłów czy Potockich wytwarzano przede wszystkim ceramikę czerwoną i nie znano technologii umożliwiającej produkcję naczyń majolikowych. Wyroby ceglaste pokrywały zapotrzebowanie na naczynia kuchenne przeznaczone na stół właścicieli, a także szeregowych pracowników folwarku. Na oryginalne naczynia majolikowe mógł pozwolić sobie tylko dwór królewski, zatem magnaci podjęli próbę wytwarzania w swoich dobrach ceramiki naśladującej majolikę włoską. Zaczęto sprowadzać ceramików z Włoch i opracowywano technologię mającą naśladować wytwory Włochów. Do wyrobu ceramiki naśladującej wyroby włoskie użyto więc miejscowych glin czerwonych, zawierających duży procent związków żelaza, pokrywając je białą angobą.  Technologicznie proces przebiegał w następujący sposób: na element wypalony na kolor jasnoczerwony nakładano białą angobę, na którą następnie nanoszono barwną dekorację z użyciem kolorowych angob - glinek  zawierających tlenki żelaza, miedzi i innych metali. Wzór wykonywano za pomocą rożka garncarskiego. Pomalowane naczynia oblewano przeźroczystą ołowianą glejtą i poddawano wtórnemu wypałowi. W ten sposób powstała technologia półmajolikowa umożliwiająca wytwarzanie naczyń naśladujących majolikę włoską.  Przeglądając materiał zabytkowy należy sądzić, że pochodzące z XVI wieku wyroby półmajolikowe naśladowały wzory renesansowej ceramiki włoskiej. Później pod koniec wieku XVI i na początku XVII   wzory te uległy uproszczeniu pod względem formy zdobniczej oraz kolorystyki. Oprócz podstawowej funkcji użytkowej zdobiły one pomieszczenia: były wystawiane w kredensach, na półkach czy zawieszane na ścianach. W zdobieniu ceramiki półmajolikowej stosowano motywy geometryczne, roślinne, antropomorficzne oraz krajobrazowe. Wśród wzorów interesują nas przedstawienia antropomorficzne i krajobrazowe. Na ozdobnych talerzach przedstawiano w nieco satyryczny sposób sylwetki zamaszyście kroczących szlachciców czy szlachcianki lub damy dworu. W zabytkach ozdabianych motywami architektury bądź krajobrazu widzimy schematycznie odmalowane widoki rezydencji szlacheckich, kościołów czy twierdz.  W wieku  XIX wieku produkcją półmajoliki w większym zakresie zajęły się warsztaty rzemieślnicze które działały przede wszystkim w miastach. Wytwarzane przez nie naczynia były  namiastką ceramiki porcelanowej, której produkcja upowszechniła się w Europie w XIX wieku. Naczynia fajansowe i porcelanowe, pomimo że były produkowane metodą przemysłową nie były dostępne dla większości mieszczan czy bogatych chłopów. Na ich potrzeby pracowały małomiasteczkowe warsztaty ceramiczne wytwarzające naczynia półmajolikowe. W ich zdobieniu stosowano wzory ceramiki fajansowej i porcelanowej. Formy i wzory przekazywane była za pośrednictwem mistrzów ceramicznych.  W XIX wieku podobnie jak w poprzednich epokach warsztaty prowadzili głównie obcokrajowcy lub osiadli w miasteczkach Żydzi i w niewielkim stopniu wyzwoleni chłopi. Zmiana przyszła wraz z  uwłaszczeniem, pod koniec XIX wieku pojawiły się warsztaty chłopskie. Wytwarzały one prostą ceramikę szarą, siwą, czerwoną, przeznaczone na lokalne rynki zbytu. Ze względu na kruchość oraz niską cenę tych produktów nie opłacało się ich transportować na duże odległości.  Ceramikę półmajolikową wytwarzano nadal jako „zastępującą” porcelanę i fajans. Jej cena oraz jakość wykonania sprawiały, że należało poszukiwać odbiorców wśród zamożniejszej klienteli na o wiele większym niż lokalne rynki zbytu terytorium. Analizując zgromadzone w kolekcjach muzealnych eksponaty, określane mianem „ceramiki barskiej”, wytwarzane w technologii półmajolikowej należy stwierdzić, że reprezentują różne warsztaty i ośrodki jej wytwarzania. Jedynie analiza spektograficzna eksponatów daje szansę na ustalenie miejsca ich wytworzenia. Na podstawie prac polskich etnografów z I połowy XX wieku  dotyczących ceramiki pokuckiej można stwierdzić, że docierała ona także na obszar całego Podola podobnie jak wyroby z  Małopolski i Sandomierszczyzny. Bez wątpienia formy ceramiki półmajolikowej wpływały na lokalną produkcję ceramiczną, wytwarzaną w ośrodku barskim. Istotny wpływ na kształtowanie się ceramiki Podola w tym też na ceramikę ośrodka barskiego mieli kolekcjonerzy sztuki ludowej końca XIX i początku XX wieku. Zakupując do wytwórców naczynia ceramiczne nieświadomie wpływali na ich twórczość. Twórcy liczyli się z opinią Panów którzy nie tylko widzieli w ich wytworach wartość użytkową ale również estetyczną. Wraz z kurczącym się rynkiem na ich wytwory w środowisku chłopskim uważali że otwierają się nowe możliwości  wśród mieszkańców miast. Jednym z takich kolekcjonerów był  Aleksander Prusiewicz  dla którego w ornamencie ceramiki Podola przechowały się  pradawne wzorce sztuk. Aleksander Prusiewicz  wywodził formy zdobnicze w hafcie huculskim,  a także w ceramice z Podola z tradycji z bizantyjskiej, greckiej na nawet egipskiej. Jego kolekcja ceramiki odpowiadały jego koncepcji rozumienia sztuki jako ewolucji from zdobniczych od prostych do bardziej skomplikowanych.  Podsumowując należy stwierdzić, że nie ma bezpośredniego powiązania pomiędzy odnajdowanymi w czasie wykopalisk prowadzonych na terenie Baru oraz Podola i eksponatami zachowanymi w kolekcjach naczyń z XIX i początku XX wieku a wytwarzaną powojenną i obecną ceramiką barską. Ceramika barska jest mieszanką stylów i wzorów napływających w różnym czasie na teren Podola za pośrednictwem wyrobów z Pokucia, Podola, Wołynia, Małopolski i Sandomierszczyzny. O oryginalności ceramiki barskiej świadczy połączenie wszystkich tych wpływów, na zasadzie „cytatów”   w jeden wytwór.   

Literatura.

1. Irena Bojarska. Naczynia gliniane z Brzostka. Polska Sztuka Ludowa r v 1951/nr6 s. 171 -176
2. Danuta Chmielewska.  Majolika wczoraj I dziś. Szkło i Ceramika Nr 3/2018
3. Joanna Dąbal. Wyroby ceramiczne w: Gdańsk, Twierdza Wisłoujście. Badania archeologiczno-architektoniczne w latach 2013–2014. Gdańsk 2015
4. Jóżef Gajek. Zarys etnograficzny zachodniej części Podola. UMSC Lublin 1947 
5. Marta Garas, Halina Karwowska. Naczynia ceramiczne  w: Założenia rezydencji Sapiehów w Dubnie pod redakcją Haliny Karwowskiej i Aleksandra Andrzejewskiego.
6. Anna Handerek. Ceramika miechocińska. Tarnobrzeg 2006.
7. Franciszek Kotula Rzeszowska majolika ludowa. Polska Sztuka Ludowa Warszawa 1953
8. Kazimierz Moszyński Kultura Ludowa Słowian. Warszawa 1967 s. 357 – 373 
9. Aleksander Prusiewicz. Hafciarstwo ludowe na Rusi 1936. Rękopis w zbiorach Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. W.Stefanyka 
10. Roman Reinfuss. Garncarstwo Ludowe . Warszawa 1955 
11. Tadeusz Seweryn Pokucka majolika ludowa Kraków 1929 
12. Wanda Szrajberówna. Rozważania o popieraniu sztuki ludowej i ludowego przemysłu artystycznego. Sztuki Piękne R V 1929 nr 12 s.449 – 482 
13. Barbara Trojna. Majolika w zbiorach Muzeum-Zamku w Łańcucie – katalog. Muzeum-Zamek w Łańcucie Łańcut  1988
14. Maciej Trzeciecki , Naczynia gliniane z XVII-XVIII wieku z badań zespołu po dworskiego w Niegowie pod Wyszkowem. Przyczynek do poziomu życia szlacheckiej prowincji w: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 2017 s.169 – 189
15. Ludwik Wierzbicki. Wzory przemysłu domowego włościan na Rusi. Lwów 1880
16. Barbara Zboińska-Daszyńska B., (1952) Majoliki włoskie w zbiorach Czartoryskich w Krakowie, Kraków 1952